بلاگ, راهنما

میگرن در طب سنتی؛ شقیقه، روغن گل و مراقبت خانگی هنگام حمله

استراحت در خانه با نور ملایم هنگام سردرد

در نوشته‌های پزشکی ایران برای سردرد یک نام و یک نسخه وجود نداشت. پزشک می‌پرسید درد کجاست، چگونه شروع شده و چه چیزی آن را همراهی می‌کند. برای کسی که میگرن دارد، همین دقت در شناخت حمله از پیدا کردن یک عطر یا دمنوش ثابت کاربردی‌تر است. اگر حمله مانند دفعات قبل است، کم کردن نور و صدا، فرصتی برای استراحت و دنبال کردن برنامه‌ای که برای حمله دارید می‌تواند شروع مناسبی باشد. سردردی که ناگهان و با شدت بی‌سابقه آغاز می‌شود، به رسیدگی فوری نیاز دارد.

«شقیقه» در متون طب سنتی چه معنایی داشت؟

در گفتار امروز، شقیقه نام ناحیه کنار سر است. در نوشته‌های قدیم واژه‌ای نزدیک به همین نام برای نوعی سردرد یک‌طرفه هم به کار رفته است. در مقابل، «صداع» عنوانی کلی برای سردرد بود. پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی شیراز در مروری بر شش اثر، از جمله الحاوی رازی و قانون ابن‌سینا، انواعی از سردرد را بر پایه محل، زمان بروز و شرایط همراه گرد آورده‌اند. سردرد هنگام گرسنگی و سردرد ضربان‌دار از نمونه‌هایی هستند که در این مرور آمده‌اند. [۱]

این تقسیم‌بندی برای خواندن یک نسخه قدیمی مهم است. وقتی در کتابی واژه صداع می‌بینیم، نمی‌شود هر تدبیری را که زیر آن نوشته شده به میگرن نسبت داد. از طرفی یک‌طرفه بودن هم به‌تنهایی برای شناخت بیماری کافی نیست. خواننده می‌تواند روش مشاهده را از متن قدیمی یاد بگیرد؛ مثلاً بنویسد «صدای ظرف‌ها آزارم می‌داد و حرکت درد را بدتر می‌کرد». این جمله برای شرح حال بسیار گویاتر از آن است که فقط بگوید «سرم داغ شده بود».

روغن گل محمدی؛ یک تدبیر تاریخی با نتیجه قابل بررسی

لیوان آب و دستمال خنک کنار تخت

یکی از فرآورده‌هایی که نامش در سنت درمان سردرد باقی مانده روغن گل محمدی است. این نمونه ارزش پیگیری دارد چون پژوهشگران فقط سابقه مصرف را نقل نکرده‌اند. یک بررسی بالینی، فرآورده موضعی مشخصی را هنگام حمله با دارونما مقایسه کرده است. در نتیجه کلی، شدت متوسط درد با روغن گل تفاوت معناداری با دارونما نشان نداد. بنابراین برای خواننده‌ای که می‌خواهد بداند آیا خرید یک شیشه روغن حتماً دردش را متوقف می‌کند، پاسخ روشن است؛ چنین انتظاری پشتوانه کافی ندارد. [۲]

نام «گل محمدی» روی گلاب، اسانس و روغن خیسانده هم دیده می‌شود، در حالی که این‌ها فرآورده‌های متفاوتی هستند. نتیجه مطالعه یک فرآورده را نمی‌توان به خوردن اسانس، چکاندن روغن در بینی یا استعمال آن نزدیک چشم تعمیم داد. اگر با بو حساس‌تر می‌شوید، هنگام حمله از اطرافیان بخواهید عطر، شمع خوشبو و عرقیات معطر را از اتاق دور کنند. برای آرام کردن فضای خانه لازم نیست رایحه تازه‌ای وارد آن کنید.

هنگام حمله، اتاق را با حال خودتان تنظیم کنید

اگر پرده اتاق نازک است، جایی را انتخاب کنید که نور مستقیم روی صورت نتابد. کم کردن صدای تلویزیون گاهی از رفتن به اتاقی کاملاً تاریک ولی پررفت‌وآمد مؤثرتر است. می‌توانید دستمال خنکی را آزاد روی پیشانی بگذارید و اگر حس آن ناخوشایند بود بردارید. آب معمولی را در دسترس بگذارید تا مجبور نباشید هر بار بلند شوید. اگر حالت تهوع دارید، نوشیدن آرام و به اندازه تحمل معمولاً از سر کشیدن یک لیوان بزرگ آسان‌تر است. [۳]

خانواده هم می‌تواند کاری مشخص انجام دهد. به جای اینکه هر چند دقیقه بپرسد درد چقدر است یا خوراکی دیگری پیشنهاد کند، می‌تواند برای مدتی مسئولیت تلفن و کارهای پرصدا را به عهده بگیرد. از قبل توافق کنید چه چیزی لازم است؛ شاید گذاشتن لیوان روی میز و خبر کردن یک نفر برای آوردن بچه از مدرسه بیشتر از هر پیشنهاد دیگری به شما فرصت استراحت بدهد. اگر برنامه درمانی مشخصی برای شروع حمله دارید، اجرای آن را به امتحان کردن راه‌های خانگی موکول نکنید.

میان دو حمله دنبال چه الگویی بگردیم؟

دفتر ثبت زمان خواب و سردرد کنار صبحانه

در سنت ایرانی، زمان خواب، خوردن و آشامیدن و فعالیت جزئی از شرح حال بود. در زندگی روزمره هم ارزش دارد ببینید روز سردرد چه فرقی با روزهای دیگر داشته است. نمونه ساده این است که روز تعطیل تا ظهر می‌خوابید، صبحانه حذف می‌شود و عصر سردرد می‌گیرید. این اتفاق سه متغیر متفاوت دارد. از روی یک جمعه نمی‌شود با اطمینان نتیجه گرفت پنیر شب قبل یا ساعت خواب علت اصلی بوده است.

برای چند نوبت، زمان تقریبی بیداری، وعده‌ای که جا افتاد، شروع درد و مدت آن را بنویسید. روزهایی را هم که همان غذا را خوردید و سردرد نداشتید ثبت کنید. ارزش این بخش اغلب بیشتر از فهرست بلند خوراکی‌های ممنوع است. اگر می‌خواهید یک عادت را تغییر دهید، کاری قابل تکرار انتخاب کنید؛ مثلاً برای روز شلوغ صبحانه‌ای آماده داشته باشید. هم‌زمان چند گروه غذایی را کنار نگذارید، چون دیگر نمی‌توانید بفهمید کدام تغییر واقعاً تفاوتی ایجاد کرده است. [۳]

برگه ثبت سردرد را چطور پُر کنیم؟

یک نمونه فرضی چنین است. «سه‌شنبه نزدیک ظهر، درد از کنار چشم شروع شد؛ نور صفحه آزارم داد؛ به اتاق آرام رفتم؛ جلسه عصر را از دست دادم.» در خط بعدی زمان پایان، کاری را که برای حمله انجام دادید و اینکه تا چه حد به کارتان برگشتید بنویسید. شدت درد از صفر تا ده مفید است، اما جمله «توانستم شام بخورم ولی نتوانستم رانندگی کنم» چیز دیگری درباره اثر حمله نشان می‌دهد.

اگر به دلیل درد مرتب از کار، درس یا مراقبت از خانواده بازمی‌مانید، برگه را برای گفت‌وگو با پزشک همراه ببرید. سردرد رو به افزایش، تغییر الگوی آشنا، حمله طولانی‌تر از سه روز یا سردرد در بارداری و پس از زایمان نیازمند ارزیابی است. سردرد ناگهانی و بسیار شدید، ضعف تازه یک طرف بدن، اختلال تازه گفتار، تشنج یا کاهش هوشیاری را با استراحت و روغن امتحان نکنید و فوری کمک اورژانسی بگیرید. [۴]

چطور جدول مرجع را بخوانیم؟ در مرور شیراز، جدول اول به نوع و شرح سردرد و جدول دوم به نام گیاهان مربوط است. ابتدا سراغ ردیف مربوط به نوع درد بروید، بعد ببینید نویسنده درباره مصرف خوراکی نوشته یا موضعی. این ترتیب یک اشتباه رایج را روشن می‌کند؛ دیدن اسم گیاهی آشنا زیر عنوان سردرد، به‌تنهایی دستور ساخت دمنوش آن نیست. برای پاسخ به پرسش جداگانه «آیا روغن گل در حمله کمک می‌کند؟»، منبع دوم را باز کنید که خود فرآورده را در افراد مبتلا آزموده است.

اگر دنبال یک صبحانه قابل آماده‌سازی از شب قبل هستید، دستور جو دوسر شبانه یک نمونه معمول غذایی است.

منابع و محل استخراج مطالب

  1. مرور دانشگاه علوم پزشکی شیراز، Types of headache and those remedies in traditional Persian medicine، جدول‌های ۱ و ۲؛ طبقه‌بندی سردرد و داروهای نقل‌شده از شش اثر از جمله قانون و الحاوی.
  2. کارآزمایی روغن موضعی گل محمدی در میگرن، ۲۰۱۷؛ روش مقایسه و نتیجه کلی درد در برابر دارونما.
  3. راهنمای مراقبت خانگی میگرن، مایو کلینیک؛ آرام کردن محیط، خواب، وعده‌ها و ثبت حمله.
  4. راهنمای میگرن NHS؛ زمان مراجعه و علائم اورژانسی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *